Polska, kolekcja prywatna. Depozyt w Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu. DESA Unicum, aukcja 17.03.2022, poz. 26. Polska, kolekcja prywatna. DESA Unicum, aukcja 10.12.2020, poz. 18. Warszawa, kolekcja prywatna.

Kazimierz Dolny, Muzeum Nadwiślańskie, Wielka sztuka jest jak ocean głęboka. Malarstwo Jacka Malczewskiego, 23.04 – 22.07.2018. Stalowa Wola, Muzeum Regionalne, Metafory i przestrzenie. Malarstwo Jacka i Rafała Malczewskich, 22.10 – 27.11.2011. Zakopane, Miejska Galeria Sztuki, Ku chwale artysty. Jacek Malczewski, Rafał Malczewski, 12.08 – 2.11.2011.

Posiadała Z. K. [red.], Jacek i Rafał Malczewscy [katalog wystawy], Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu, Radom 2014, s. 172-173. Król A., Metafory i przestrzenie. Malarstwo Jacka i Rafała Malczewskich [katalog wystawy], Muzeum Regionalne w Stalowej Woli, Stalowa Wola 2011, il. 14, s. 25. Brincken A., Opaliński T., Ku chwale artysty. Jacek Malczewski, Rafał Malczewski [katalog wystawy], Miejska Galeria Sztuki w Zakopanem, Zakopane 2011, il. 58, s. 21-22.

Przez całe swoje twórcze życie Jacek Malczewski portretował osoby ze swojego otoczenia: uczonych, literatów, malarzy, przemysłowców, przyjaciół i przedstawicieli krakowskiej inteligencji. Nie były to jednak wyłącznie wizerunki o charakterze reprezentacyjnym. Artysta zwykle wychodził od realnej fizjonomii modela, by następnie wpisać ją w szerszy porządek symboliczny – osobisty, narodowy, metafizyczny. Jak pisała Jadwiga Puciata-Pawłowska: „Pierwsze dziesięciolecie nowego stulecia przyniosło najciekawsze portrety. Malował wtedy artysta ludzi pióra, uczonych, literatów (…) – przede wszystkim i najczęściej ludzi sobie bliskich, z którymi łączyły go ściślejsze więzy, podczas gdy malowania portretów na zamówienie podejmował się mniej chętnie; wolał te, w których modela mógł przedstawić tak, jak go »po swojemu« widział” (J. Puciata-Pawłowska, Jacek Malczewski, Wrocław i in. 1968, s. 192). Prezentowany obraz „Jesienią. Portret podwójny” ukazuje dwóch eleganckich mężczyzn należących do świata krakowskiej nauki i inteligencji: prof. Przemysława Odrowąża-Pieniążka oraz prof. Franciszka Bujaka. Pierwszy z nich był wybitnym lekarzem, profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, prezesem Towarzystwa Lekarskiego Krakowskiego, pionierem polskiej laryngologii i rynologii, autorem innowacyjnych badań oraz konstruktorem narzędzi lekarskich. Drugi – historykiem, badaczem dziejów gospodarczych i społecznych Polski, znawcą polskiej wsi, profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, później także wykładowcą w Warszawie i Lwowie oraz prezesem Polskiego Towarzystwa Historycznego. Malczewski portretował obu mężczyzn także osobno w 1906 roku, jednak ich wspólne ujęcie otwiera dodatkowe pole interpretacji. Nie wiadomo, czy profesorowie byli ze sobą blisko związani, pochodzili jednak z tego samego kręgu intelektualnego. Można widzieć w nich dwie siły potrzebne nowoczesnemu społeczeństwu: naukę ścisłą, związaną z ciałem, leczeniem i doświadczeniem, oraz humanistykę, odnoszącą się do ducha, historii i zbiorowej pamięci. Mężczyźni zostali ukazani na tle jesiennego pejzażu, wśród złocistych liści i chłodnego światła gasnącej pory roku. Jeden z nich, odwrócony lekko profilem, emanuje spokojem i pewnością siebie. Drugi, z ręką opartą na lasce i trzymanymi rękawiczkami, ma w sobie powagę człowieka świadomego własnej pozycji. Malczewski nie ogranicza się jednak do psychologicznego portretu. W tle kompozycji pojawia się scena fantastyczna: bosonogi mężczyzna prowadzący pegaza ku młodej kobiecie. Zerwane kajdany widoczne przy jego nogach pozwalają odczytywać go jako zesłańca, postać naznaczoną doświadczeniem niewoli. Pegaz, jeden z najważniejszych symboli w imaginarium artysty, przywołuje z kolei świat marzeń, pragnień i twórczej wolności. Podobne zestawienie skrzydlatego konia, mężczyzny w szynelu i kobiecej figury odnaleźć można również w innych realizacjach Malczewskiego, m.in. w tle autoportretu z „Tryptyku z faunami” z 1906 roku. W tym podwójnym portrecie rzeczywistość spotyka się więc z wizją, a wizerunki dwóch profesorów zostają włączone w charakterystyczny dla Malczewskiego program narodowo-symboliczny. Artysta portretuje nie tylko konkretnych ludzi, lecz także idee, które współtworzyły marzenie o przyszłej Polsce – wiedzę, pracę, pamięć, odpowiedzialność i duchową wolność. Tymczasem jesienny pejzaż staje się przestrzenią przejścia, zadumy i oczekiwania – momentem, w którym dojrzałość jednostek i narodowych doświadczeń może zapowiadać odrodzenie. „Jesienią. Portret podwójny” należy do tych dzieł Malczewskiego, w których portret staje się czymś znacznie większym niż podobizną. Jest malarską opowieścią o ludziach, historii i ukrytych siłach poruszających zbiorową wyobraźnię.

(…) był od dziecka naturą głęboko uczuciową i poetyczną; tkwiło w nim usposobienie liryczne melancholijne, skłonność do zadumy, smutku i egzaltacji.

(Szydłowski T., Jacek Malczewski. Monografie artystyczne, tom 5., Kraków–Warszawa 1925, s. 7)

Absolwent krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych w klasie Jana Matejki i paryskiej École des Beaux-Arts. Urodził się w 1854 roku w Radomiu jako jeden z czwórki rodzeństwa. Gdy miał jedenaście lat, zmarł jego jedyny brat, Teodor, co spowodowało u Jacka zainteresowanie mistycyzmem i duchowością. Wychowany w patriotycznej atmosferze domu rodzinnego oraz kształcony między innymi przez wybitnego literata Alfonsa Dygasińskiego – uczestnika powstania styczniowego – jako malarz obrał wątek patriotyczny za wiodący dla całej swojej twórczości. Jego wyrazem stały się obrazy syberyjskie i kolejne przedstawienia Ellenai, a także wprowadzana symbolika przedmiotów: kajdan, jakuckiej czapki czy wojskowego szynela.

W 1872 roku jego prace obejrzał sam Jan Matejko, który w liście do ojca młodego artysty pisał: „Rysunki kreślone ręką syna Pańskiego Jacka, zdają się wskazywać i obiecywać niepośledni talent malarski, którego rozwinięcia nie należy może zbyt długo przetrzymywać”. Za sprawą tej sugestii Malczewski przerwał naukę w gimnazjum i został przyjęty na pierwszy rok studiów w Szkole Sztuk Pięknych. W 1874 roku, podczas pobytu w Radomiu, namalował swój pierwszy olejny obraz – portret siostry Heleny przy fortepianie. W tym wczesnym okresie tworzył prace w duchu szkoły matejkowskiej, warsztatowo bardzo akademickie. Były to portrety, sceny rodzajowe i dzieła o tematyce patriotyczno-martyrologicznej. Od lat 90. w jego sztuce zaczęły pojawiać się treści symboliczne, przenikające się wzajemnie z wątkami patriotycznymi i biblijnymi, a także literackimi i alegoryczno-fantastycznymi. Ponadto nieprzerwanie realizował się jako portrecista, malując przy tym z wielką pasją podobizny własne.

W swoim życiu Malczewski sporo podróżował. W latach 1884-1885 wziął udział w naukowej ekspedycji Karola Lanckorońskiego do Małej Azji. Zwiedził także Grecję i Włochy. W latach 1885-1886 przebywał przez kilka miesięcy w Monachium. Po powrocie zamieszkał na stałe w Krakowie, gdzie został profesorem w Szkole Sztuk Pięknych (po 1900 roku przemianowanej na Akademię Sztuk Pięknych). Dwukrotnie był mianowany jej rektorem.

W 1886 roku na weselu córki profesorostwa Janczewskich artysta poznał Marię Gralewską, która rok później została jego żoną. W 1888 roku młodym państwu Malczewskim urodziła się córka Julia, a w 1892 roku syn Rafał – dziedzic ojcowskiego talentu i przyszły malarz. W tym samym czasie sztuka Malczewskiego osiąga pełnię dojrzałości. Doświadczenia monachijskie, młodopolska atmosfera Krakowa, a także klimat domu rodzinnego połączyły się i dojrzały w wielkich symbolicznych obrazach „Melancholia” (1894) i „Błędne koło” (1895-1897). Około 1900 roku artysta związał się z Marią Balową, która była przez lata największą spośród jego muz. Miłość ta zaważyła na charakterze twórczości Malczewskiego, który przedstawiał ukochaną we wszelkich obliczach – jako dumną Polonię, zwycięską Nike, kuszącą Eurydykę, spokojną Thanathos i zwodniczą chimerę.

Malczewski oprócz pracy na krakowskiej akademii, działał aktywnie w tamtejszym środowisku artystyczny i kulturalnym. Był współzałożycielem Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka” i należał także do Grupy Zero, z którymi licznie wystawiał. W ostatnich latach życia przebywał głównie w Lusławicach i Charzewicach koło Zakliczyna. Pod koniec życia dotknięty ślepotą, zmarł 8 października 1929 roku.