Warszawa, kolekcja prywatna.
Polswiss Art, aukcja 10.12.2000, poz. 5.
Polska, kolekcja prywatna.
Christie’s, Tel Awiw (Izrael) aukcja 10.04.1999, poz. 24.
Kolekcja rodziny Williama Penhallow Hendersona.

Warszawa, Muzeum Narodowe w Warszawie, Eugeniusz Zak 1884-1926, 18.12.2003 – 29.02.2004.

Brus Malinowska B., Eugeniusz Zak 1884-1926 [katalog wystawy], wyd. Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 2004, s. 157, il. 211.
Tanikowski A., Eugeniusz Zak, wyd. Pogranicze, Sejny 2003, s. 153, il. 160.
Ritter H., Ewige Romantik, „Deutsche Kunst und Dekoration”, t. 56, 1925, s. 27.

Tanikowski A., Eugeniusz Zak, wyd. Pogranicze, Sejny 2003, kat. 160, s. 190.

Obraz „Młodzieniec z fajką” z 1924 roku doskonale reprezentuje dojrzały, późny okres twórczości Eugeniusza Zaka – wybitnego przedstawiciela École de Paris oraz współzałożyciela grupy „Rytm”. Dzieło to skupia w sobie kluczowe cechy stylistyczne, które artysta dopracował na krótko przed swoją przedwczesną śmiercią. Po 1922 roku obrazy Zaka osiągają szczytowe wysmakowanie kolorystyczne. Modelunek walorowy staje się łagodny, paleta rozświetla się a obrazy pokrywa lekka mgiełka nadająca kompozycjom nierealnej poetyckości.
Tytułowy młodzieniec z fajką to charakterystyczny dla ikonografii Zaka samotny marzyciel, trubadur czy przedstawiciel artystycznej cyganerii. Siedzący na dużej, leżącej beczce spogląda w dół na trzymaną w dłoni fajkę, pozostając całkowicie zatopiony we własnym, niedostępnym dla widza świecie. Artysta nie buduje tu dynamicznej narracji, lecz skupia się na uchwyceniu stanu zadumy, poetyckiej melancholii i cichego wyobcowania.
Forma obrazu podporządkowana jest rygorowi wyrafinowanej kompozycji. Postać cechuje się wyraźnym wydłużeniem kończyn i sylwetki, a także subtelną, teatralną gestykulacją. Twarz o uproszczonych, wręcz syntetycznych rysach przypomina klasyczną maskę. Mieczysław Wallis, charakteryzując bohaterów kompozycji we wnętrzach, pisał, że „(…) jeśli siedzą, to zawsze z uniesioną w górę lub podwiniętą pod siebie nóżką; ledwie dotykają przedmiotów, które im służą za oparcie. Pajacami i akrobatami są do pewnego stopnia wszystkie postaci Zaka; nie tylko te, które zostały tak nazwane w tytule” (cyt. za: Tanikowski A., Eugeniusz Zak, wyd. Pogranicze, Sejny 2003, s. 57). Zak operuje płynną, dekoracyjną linią – skrzyżowane nogi, ułożenie dłoni oraz wygięcie tułowia tworzą harmonijny układy rytmiczny, harmonizujący z obłym kształtem beczki. Paleta barwna jest stonowana, oparta na chłodnych zieleniach tła, zgaszonych brązach oraz akcentach różu, czerwieni kamizelki i błękitu chusty pod szyją.
Piękno i siła obrazu „Młodzieniec z fajką” tkwi w jego baśniowości. Jest to świat nierealny a jednak bardzo bliski, bo przesycony melancholią. Jest w nim tęsknota, niespełnione marzenia, tajemnica. Tematy nie znające czasu, zawsze aktualne. Jak mawiał sam Eugeniusz Zak: „Nie należy mieć pretensji do obalania czegoś czy budowania. W sztuce nie ma wynalazków. Sztuka nie jest ani z wczoraj, ani z dzisiaj, ani z jutra – jest ze wszystkich czasów…” (Sterling M., Eugeniusz Zak (1884-1926), „Sztuki Piękne” 1925-1926, R. 2, s. 496-497; cyt. za: Tanikowski A., Eugeniusz Zak, wyd. Pogranicze, Sejny 2003, s. 46).

Eugeniusz Zak przychodzi na świat w 1884 roku, w Mogilnie na Białorusi, w rodzinie polskich Żydów. Po śmierci ojca wraz z matką artysta przeprowadza się do Warszawy. Jest dzieckiem chorowitym i delikatnym, co powoduje, że otoczony jest staranną opieką matki i dalszej części rodziny. Mimo to, już jako szesnastoletni chłopiec wyjeżdża do Paryża i kształci się w prywatnej Academie Colarossi na Montparnasse. Wiele również w tym okresie podróżuje, m.in. przez sześć miesięcy pozostaje w Monachium wraz z Leopoldem Gottliebem , Eli Nadelmanem i Romanem Kramsztykiem, uczęszczając do prywatnej szkoły Antona Azbego. W 1904 roku wraca do Paryża i bierze czynny udział w życiu artystycznym, m.in. do 1913 roku corocznie uczestniczy w pokazach Salonu Jesiennego. Bardzo szybko rośnie sława artysty, potwierdzona zakupem jego pracy przez Muzeum Luksemburskie w 1910 roku, czy indywidualną wystawą w galerie Druet w 1911 roku, a także profesurą w Academie La Palette. W 1913 roku artysta żeni się z Jadwigą Kohn – początkującą malarką i w dwa lata póżniej osiedla się ponownie w kraju, wiążąc tym razem swoje twórcze losy ze środowiskiem formistów, ukoronowane uczestnictwem w założeniu „Rytmu” w 1921 roku. Już jednak w rok póżniej Zak opuszcza kraj by po rocznym przebywaniu w Niemczech wrócić do Paryża, gdzie zamieszkuje z przyjaciółmi m.in. z Zygmuntem Menkesem i Markiem Chagallem. Bardzo dobrze rozwijającą się karierę przerywa w 1926 roku nagła śmierć artysty.

Mimo odejścia w sile wieku Zak zgromadził bardzo duży dorobek artystyczny. Za jego życia odbyły się trzy wystawy indywidualne: dwie w Paryżu (1911, 1925) i jedna w Warszawie (1917). Również za życia wystawiał na świecie: m.in. w Nowym Jorku, Chicago, Detroit, a także na Biennale w Wenecji, w 1914 roku. W kraju natomiast artysta uczestniczył w wystawach Towarzystwa Artystów Plastyków „Sztuka”, „Rytmu” w Krakowie i w Warszawie oraz w wystawach Ekspresjonistów Polskich w Krakowie i we Lwowie. Twórczość artysty została oczywiście wielokrotnie doceniona po śmierci wieloma wystawami na paryskich Salonach i galeriach, także w Warszawie, Londynie, Buffalo i Nowym Jorku. Na uwagę zasługuje fakt istnienia sławnej Galerie Zak, prowadzonej przez żonę artysty po jego śmierci. Była to jedna z najciekawszych programowo galerii paryskich, wystawiająca prace najlepszych ówczesnych artystów polskich i żydowskich (m.in. pierwsza wystawa indywidulana Kandinsky’ego).

Twórczość Eugeniusza Zaka jest niezwykle charakterystyczna i spójna. Dzięki typowemu tylko dla artysty upozowaniu postaci o wydłużonych proporcjach, szczególnym, tanecznym ruchu, detalom, które przywodzą na myśl marionetki czy postaci świata teatralnego oraz opracowaniu form tożsamym z programem 'Rytmu”, malarstwo Zaka jest ogromnie rozpoznawalne i nie mające odpowiednika w historii polskiej sztuki. Prezentowana praca należy do grupy prac artysty, która przywodzi na myśl dzieła takich mistrzów jak Poussin, Watteau czy Puvis de Chavannes. Na tle fantastycznego, sielankowego pejzażu w stylu włoskim czy południowofrancuskim umieszczona jest postać o typowym dla Zaka wyglądzie, lekko nawiązującym do renesansowych fascynacji artysty. Melancholia i nostalgia przedstawienia wciąga widza w krainę bezczasowości, w krainę spokoju i marzeń. Wrażenie to jest potęgowane gamą nasyconych brązów, zieleni, błekitów i różu, a także finezyjnym, miekkim konturem, tak charakterystycznym dla Zaka, sprawiającym, że całość kompozycji unosi się w bliżej nieokreślonej przestrzeni wizji artysty. Prace z cyklu idyllicznego artysty, jak zwykło sie je nazywać, należą od lat do najbardziej cennych i poszukiwanych prac na rynku dzieł sztuki. Stanowią obowiązkowe pozycje w znanych kolekcjach malarstwa w Polsce i na świecie.