15. Jacek Malczewski - Jeniec i chimera, 1899 (Wyzwolenie, Niewolnik i chimera)

  • Poprzedni

    Poprzednia praca

    Marian Zarembski
    - Siewca, 1888 (Anioł Pański, Przed siewem),

  • Następny

    Następna praca

    STANISŁAW BAGIEŃSKI
    - Zaloty przy studni,

wszystkie obiekty

Opis obiektu

Liczne mowy są dane duszy ludzkiej; giną jedne, powstają drugie. Z konieczności wypowiedzenia się, rodzą się nowe impulsa twórcze, a darem twórczości wzmaga się znowu, rośnie, potężnieje: naród a przez niego ludzkość. Za to więc, za potęgowanie tą mową duszy, za wspomożenie tak znakomite naszego skarbca, czujemy głęboką: wdzięczność dla Jacka Malczewskiego.

(Bołoz Antoniewicz J., Katalog wystawy stu dzieł Jacka Malczewskiego, wyd. Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych we Lwowie, Lwów 1903, s. 6.)

 

Tematycznie twórczość Malczewskiego dzieli się przede wszystkim na obszary charakteryzowane przez wątek narodowy, czyli patriotyzm, martyrologię i ciągłe poszukiwanie narodowego przeznaczenia; wątek roli sztuki, jej znaczenia, a przede wszystkim powołania, obowiązków i powinności artysty; oraz fascynujący Malczewskiego temat życia i śmierci. Malczewski nie oddzielał ściśle tych tematów od siebie, jego twórczości nie można uporządkować w konkretne cykle, które dotyczyłyby wyłącznie jednego z wymienionych wyżej zagadnień. Artysta chętnie przeplatał je ze sobą.

W końcu lat 90. XIX wieku Malczewski stworzył serię kompozycji, w których przedstawił artystę w pracowni, dręczonego wizjami młodej kobiety, o różnych atrybutach. Należą do nich takie obrazy „Natchnienie malarza” czy „Widzenie” (1897), w którym głęboko zamyślonemu artyście ukazuje się postać Polonii, spowitej w lejące się szaty i w koronie, będącej alegorią współczesnych wydarzeń politycznych w Polsce. Obie sceny usytuowane są w pracowni malarza. Muza unosi się przed sztalugami, artysta siedzi po drugiej stronie, wsłuchując się uważnie w jej podszepty, a w tle rysują się postacie zakutych w łańcuchy wygnańców.

W obrazach „chimerycznych”, a zwłaszcza w kompozycjach określanych przez Agnieszkę Ławniczakową jako „Z dziejów artysty” (powstałych w latach 1897-1899) postać towarzyszącej artyście muzy zastępuje chimera, malarz nie jest już prorokiem ani wizjonerem lecz ukazany jest w swojej egzystencjalnej przemijalności. …chimera nie opuści odtąd już  nigdy malarskich wyobrażeń artysty pisze Ławniczakowa (Jacek Malczewski, Kraków 1995, s. 16). Pół- kobieta, pół-zwierzę, odzwierciedlenie greckiego sfinksa i uosobienie femme fatale w europejskim malarstwie symbolicznym, jest u Malczewskiego demoniczną kusicielką, uosobieniem idealnych pragnień. Z kobiecą zmysłowością uwodzi swoje ofiary lub – jak w przypadku kompozycji z 1899 roku pt. „Artysta i chimera” - złośliwie raduje się z ich uległości. Taką ją widzimy też w namalowanym w tym samym roku obrazie „Jeniec i chimera”. Dwie pół postaci skupione są w centralnej części obrazu. Po lewej nagi tułów jeńca siedzącego zwróconego w prawą stronę, jego biodra otacza opadły szynel a głowa skuta jest obręczą. Ramiona wyciągnięte przed sobą ma wsparte na skrzyni. Prawą ręką zdejmuje kajdany z lewego ramienia. Pomaga mu w tym chimera, postać o tułowiu kobiety i tygrysich nogach i ogonie oraz parze wielkich białych skrzydeł. Klęcząca za skrzynią, na wprost widza, uśmiecha się triumfująco z ofiary, która wyswabadza się z niewoli idealnego posłannictwa, by wstąpić – jak zauważa Jan Bołoz Antoniewicz – w jej służbę. Chimera nie jest przyjazna artyście, uosabia dręczące go wizje i bezcelowość jego dążeń. Spętane myśli i niemoc twórcza znajdują odzwierciedlenie w obręczy na głowie i kajdanach. Niezwykle wymowny w tym kontekście jest wyraz twarzy artysty, który w kompozycji „Jeniec i chimera” nacechowany jest tęsknotą i cierpieniem. Tęsknotą za wolnością, spokojem i spełnieniem a jednocześnie cierpieniem twórczym, pragnieniem natchnienia i realizacji wizji. Szynel wojskowy, który opadł z ramion mężczyzny nie jest już mu potrzebny – kończy on tułaczkę, długą wędrówkę, jaką w obrazach Malczewskiego symbolizuje ten element ubioru. Jest to znak związany silnie z martyrologicznym nurtem w malarstwie artysty a jego obecność w omawianej kompozycji dodatkowo wzmacnia symboliczne zerwanie z dotychczasową misją jej bohatera. Wchodzi on teraz w służbę sztuce czego dowodem są umieszczone przez Malczewskiego w prawej części kompozycji skrzynka z farbami i paleta.

Obrazy Malczewskiego, a zwłaszcza zaś te, które poruszały problematykę roli artysty, są niejednokrotnie blisko związane z tematyką narodową. Można tu, jako przykład, przywołać takie kompozycje jak „Błędne koło” czy „Natchnienie malarza” oraz „Widzenie”. Sprawa narodowa - jak stwierdza Agnieszka Ławniczakowa – powracająca jak echo, uwikłana w różne konteksty, będzie splatała się z sytuacjami pozornie od niej odległymi i przenikała niekiedy jak promień najbardziej, zdawałoby się, osobiste uczucia wyrażone w dziełach przez artystę (Ławniczakowa A., Jacek Malczewski, Warszawa 1976, s.45). Nierozerwalność misji artysty z kwestiami narodowowyzwoleńczymi w kontekście nieustannej walki o odzyskanie niepodległości komentował Stanisław Witkiewicz pisząc, że myśli Malczewskiego uparcie krążyły wokół tego tematu. W sposób niezwykle osobisty odczuwał narodową niewolę czyniąc z siebie duchowego przywódcę a ze swej twórczości oręż. „Jeniec i chimera” są znakomitym przykładem takiego właśnie głęboko symbolicznego malarstwa Jacka Malczewskiego. Można śmiało powtórzyć za Witkiewiczem: Kto nie był niewolnikiem, komu z przepełnionej duszy nie wyrywał się orkan myśli i uczuć i kto jednocześnie nie czuł zimnego pierścienia kajdan na rękach i nogach, na całej czynnej stronie ludzkiej istoty, ten nie zrozumie treści tego obrazu, dla tego ten symbol, choć wyjaśniony podpisem, pozostanie zagadką. (Stanisław Witkiewicz, Monografie artystyczne, Kraków 1974, s. 464)

Proweniencja

Warszawa, kolekcja prywatna (od lat 50. XX w.)

Wystawiany

Warszawa, Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych, Wystawa obrazów Jacka Malczewskiego, czerwiec 1903 Lwów, Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych, Wystawa stu dzieł Jacka Malczewskiego, kwiecień - maj 1903 Kraków.

Biogram artysty

Absolwent krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych w klasie Jana Matejki i paryskiej École des Beaux-Arts. Urodził się w 1854 roku w Radomiu. Dzieciństwo spędził w rodzinnym wspólnie ze starszą siostrą Bronisławą urodzoną w 1853 r., młodszym bratem Teodorem urodzonym w 1857 r. i młodszą siostrą Heleną urodzoną w 1861 r. W 1865 roku zmarł brat artysty, co zwróciło jego uwagę w stronę mistycyzmu i duchowości. Wydarzenia Powstania Styczniowego były znamienne dla jego przyszłej twórczości. Wychowany w patriotycznej atmosferze domu rodzinnego oraz kształcony między innymi przez wybitnego literata Alfonsa Dygasińskiego wybitnego pedagoga, uczestnika powstania styczniowego i pisarza pozytywistycznego, Malczewski obierze później wątek patriotyczny za wiodący dla całej swojej twórczości co znajdzie wyraz w obrazach syberyjskich, wielu przedstawieniach Ellenai, ale także licznych symbolach na jego obrazach: kajdanach, jakuckiej czapce, wojskowym szynelu, o którym w przyszłości powie, że był mu wiernym towarzyszem przez całe życie. Już w czasach nauki w gimnazjum Jacek Malczewski poznał Józefa Brandta, który często bywał w Radomiu u swojego wuja Stanisława Lessla. W 1872 r. pokazano Matejce prace młodego Malczewskiego. Jan Matejko skierował list do jego ojca w którym pisał: Rysunki kreślone ręką syna Pańskiego Jacka, zdają się wskazywać i obiecywać niepośledni talent malarski, którego rozwinięcia nie należy może zbyt długo przetrzymywać. Za sprawą tej sugestii w 1873 r. Jacek Malczewski przerwał naukę w gimnazjum i został przyjęty na pierwszy rok studiów w Szkole Sztuk Pięknych. W 1874 r. podczas pobytu w Radomiu namalował swój pierwszy olejny obraz Portret siostry Heleny przy fortepianie. We wczesnym okresie twórczości malował w duchu szkoły Jana Matejki. Były to utrzymane warsztacie akademizmu XIXwiecznego, portrety, sceny rodzajowe i tematy związane z martyrologią Polaków po powstaniu styczniowym (Śmierć Ellenai, Niedziela w kopalni, Na etapie, Wigilia na Syberii).
Od lat dziewięćdziesiątych XIX wieku tworzył obrazy o treściach symbolicznych z przenikającymi się wątkami patriotycznymi, biblijnymi, baśniowymi, literackimi i alegoryczno-fantastycznymi. Ponadto malował wiele portretów, głównie w pejzażu, oraz wyjątkowo ważnych dla odczytania postaci tego artysty autoportretów. W 1880 podróżował do Włoch. W latach 1884-1885 jako artysta wziął udział w naukowej ekspedycji Karola Lanckorońskiego do Małej Azji. Był także w Grecji i we Włoszech. W latach 1885-1886 przebywał przez kilka miesięcy w Monachium. Po powrocie zamieszkał na stałe w Krakowie, gdzie był przede wszystkim profesorem w Szkole Sztuk Pięknych przekształconej w 1900 roku w Akademię Sztuk Pięknych. Dwukrotnie też mianowany był jej rektorem. Latem 1886 roku na weselu córki profesorostwa Janczewskich artysta poznał Marię Gralewską z którą rok później wziął ślub w kościele Mariackim. Rok później urodziła się im córka Julia, a w 1892 r. Rafał - przyszły malarz. Około 1892 r. i pobytu w Monachium rozpoczyna się w twórczości malarza faza dojrzałego symbolizmu z zawsze obecną problematyką losu, ojczyzny, człowieka, artysty, sztuki. Doświadczenia monachijskie, młodopolska atmosfera Krakowa, a także klimat domu rodzinnego, połączyły się i dojrzały wielkich symbolicznych obrazach MelancholiaBłędne koło. W 1898 r. śmierć matki a jeszcze wcześniej ojca oraz brata odcisnęła mocne, smutne piętno na dziełach Malczewskiego. Refleksja nad życiem, przemijaniem i śmiercią, zostanie uosobiona na obrazach w postaci anioła śmierci – Thanatosa. Około 1900 r. artysta związał się z Marią Balową, która była przez lata największą spośród muz artysty. Miłość ta zaważyła na charakterze twórczości Jacka Malczewskiego, który przedstawiał Marię we wszelkich obliczach - jako dumną Polonię, zwycięską Nike, kuszącą Eurydykę, spokojną Thanathos i zwodniczą chimerę.
Malczewski oprócz pracy na krakowskiej Akademii działał aktywnie w krakowskim środowisku artystyczny i kulturalnym. Należał do Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”, której w 1897 r. był współzałożycielem oraz od 1908 r. do Grupy Zero, z którymi licznie wystawiał. W ostatnich latach życia przebywał głównie w Lusławicach i Charzewicach k. Zakliczyna. Pod koniec życia dotknięty ślepotą, zmarł 8 października 1929 r.

Nr katalogowy: 15

Jacek Malczewski (1854 - 1929)
Jeniec i chimera, 1899 (Wyzwolenie, Niewolnik i chimera)


olej, tektura / 50 x 68,5 cm
sygn. l.g.: J. Malczewski 99


Estymacja:
800 000 - 1 200 000 zł
173 161 - 259 741 EUR
202 021 - 303 031 USD

Cena sprzedaży:
890 000 zł
192 641 EUR
224 748 USD

Aukcja Dzieł Sztuki 19 października 2021

19 października 2021 godz. 19.00
Dom Aukcyjny Polswiss Art
ul. Wiejska 20, Warszawa

wystawa przedaukcyjna:
1 – 19 października 2021
Galeria Domu Aukcyjnego
ul. Wiejska 20, Warszawa

Zapytaj o obiekt   

Newsletter

Zapisując się na newsletter Domu Aukcyjnego Polswiss Art otrzymujesz: