Warszawa, kolekcja prywatna

Szczecin, Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie, Malarstwo i grafika Jacka Malczewskiego, 18.06-29.08.1999.

Kozakowka S. [oprac.], Jacek Malczewski 1854-1929, Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie, Szczecin 1999.

Prezentowany portret z 1906 roku, autorstwa Jacka Malczewskiego, ukazuje eleganckiego młodego mężczyznę u progu znaczącej kariery publicznej. Jest to Jan hrabia Szembek – późniejszy podsekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych RP, dyplomata i jedna z ważniejszych postaci polskiej służby zagranicznej okresu międzywojennego. Urodzony w Porębie Żegoty koło Krakowa jako syn Zygmunta hr. Szembeka i Klementyny z hr. Dzieduszyckich, dzieciństwo i młodość spędził w Krakowie. Wykształcenie zdobywał w wiedeńskim Theresianum, a następnie ukończył studia dyplomatyczno-konsularne. W latach 1905-1908 pracował jako referent rządu krajowego w Bośni. W 1911 roku poślubił Izabelę hr. Skrzyńską, siostrę późniejszego premiera i ministra spraw zagranicznych Aleksandra Skrzyńskiego. Rok później nabył majątek w Młoszowej koło Trzebini.
Kariera Szembeka rozwijała się konsekwentnie – pełnił funkcje poselskie i dyplomatyczne w Budapeszcie, Brukseli i Bukareszcie, by w 1932 roku objąć stanowisko podsekretarza stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Cieszył się uznaniem marszałka Józefa Piłsudskiego, który poznał go bliżej podczas wizyt w Bukareszcie, a jako bliski współpracownik Józefa Becka pozostawał jednym z filarów polskiej dyplomacji lat trzydziestych. Po wybuchu II wojny światowej opuścił kraj wraz z rządem RP i do końca życia pozostał na emigracji.
Szembek był dyplomatą znakomicie przygotowanym do służby międzynarodowej. Wyróżniał się umiejętnością precyzyjnego i klarownego formułowania myśli w kilku językach, bystrością umysłu, doskonałą pamięcią oraz kulturą osobistą. Łączył inteligencję z opanowaniem, dyskrecję z lojalnością – cechy niezbędne w świecie poufnych rozmów i politycznych napięć. Sam podkreślał, że „dyplomacja może nawet bardziej niż krew żołnierza – jest potrzebna sprawie Polski”, ujmując w tym zdaniu własne rozumienie służby państwu.
W obrazie Malczewskiego ukazany został w popiersiu, profilem w prawo. Formalny strój – ciemna marynarka i kamizelka, głęboko zielony krawat, nienagannie biała koszula – podkreśla jego społeczną pozycję i aspiracje. Starannie przystrzyżony wąsik oraz gładko zaczesane włosy, oprószone na skroniach pierwszą siwizną, dopełniają wizerunku człowieka ambitnego, świadomego swej roli. Za plecami modela rozciągają się złote łany zboża, a na horyzoncie majaczy zabudowa miasteczka. W dalszym planie pojawia się postać w szynelu, przedzierająca się przez pole i prowadząca pegaza o zielonkawych skrzydłach. W typowy dla Malczewskiego sposób realność portretu splata się tu z alegorią. Szynel – powracający w jego twórczości motyw – jest symbolem narodowej niewoli i historycznego ciężaru. Pegaz natomiast, znak wyobraźni i duchowej wolności, może odsyłać do marzenia o niepodległości oraz do przyszłej roli, jaką model odegra w służbie państwa. Dodatkowo, profilowe ujęcie, akcentujące wyrazisty kontur twarzy i rzymski nos, przywodzi na myśl wizerunki antycznych wodzów i mężów stanu. Buduje wrażenie stanowczości, rozwagi i sprawczości – cech, które z czasem miały zyskać potwierdzenie w biografii portretowanego.
Doskonała malarsko praca wpisuje się w szeroki wachlarz tworzonych przez Malczewskiego wizerunków znanych krakowskich osobistości, nieodłącznie uzupełnianych symbolami i alegoriami. Stanowią one swego rodzaju rebusy, by widz trudził się i zachodził w głowę „dlaczego artysta takie, a nie inne wybrał dopełnienia” – jak stwierdził malarz Marian Wawrzeniecki (Wawrzeniecki M., Myśli o Jacku Malczewskim, „Sfinks” 1911, cyt. za: Puciata-Pawłowska J., Jacek Malczewski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław i in., 1968, s. 191). W przypadku Jana hr. Szembeka odpowiedź zdaje się czytelna: oto młody arystokrata ukazany nie tylko jako jednostka, lecz jako przyszły uczestnik historii – stojący między ciężarem przeszłości a nadzieją, którą dopiero przyniesie czas.

(…) był od dziecka naturą głęboko uczuciową i poetyczną; tkwiło w nim usposobienie liryczne melancholijne, skłonność do zadumy, smutku i egzaltacji.

(Szydłowski T., Jacek Malczewski. Monografie artystyczne, tom 5., Kraków–Warszawa 1925, s. 7)

Absolwent krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych w klasie Jana Matejki i paryskiej École des Beaux-Arts. Urodził się w 1854 roku w Radomiu jako jeden z czwórki rodzeństwa. Gdy miał jedenaście lat, zmarł jego jedyny brat, Teodor, co spowodowało u Jacka zainteresowanie mistycyzmem i duchowością. Wychowany w patriotycznej atmosferze domu rodzinnego oraz kształcony między innymi przez wybitnego literata Alfonsa Dygasińskiego – uczestnika powstania styczniowego – jako malarz obrał wątek patriotyczny za wiodący dla całej swojej twórczości. Jego wyrazem stały się obrazy syberyjskie i kolejne przedstawienia Ellenai, a także wprowadzana symbolika przedmiotów: kajdan, jakuckiej czapki czy wojskowego szynela.

W 1872 roku jego prace obejrzał sam Jan Matejko, który w liście do ojca młodego artysty pisał: „Rysunki kreślone ręką syna Pańskiego Jacka, zdają się wskazywać i obiecywać niepośledni talent malarski, którego rozwinięcia nie należy może zbyt długo przetrzymywać”. Za sprawą tej sugestii Malczewski przerwał naukę w gimnazjum i został przyjęty na pierwszy rok studiów w Szkole Sztuk Pięknych. W 1874 roku, podczas pobytu w Radomiu, namalował swój pierwszy olejny obraz – portret siostry Heleny przy fortepianie. W tym wczesnym okresie tworzył prace w duchu szkoły matejkowskiej, warsztatowo bardzo akademickie. Były to portrety, sceny rodzajowe i dzieła o tematyce patriotyczno-martyrologicznej. Od lat 90. w jego sztuce zaczęły pojawiać się treści symboliczne, przenikające się wzajemnie z wątkami patriotycznymi i biblijnymi, a także literackimi i alegoryczno-fantastycznymi. Ponadto nieprzerwanie realizował się jako portrecista, malując przy tym z wielką pasją podobizny własne.

W swoim życiu Malczewski sporo podróżował. W latach 1884-1885 wziął udział w naukowej ekspedycji Karola Lanckorońskiego do Małej Azji. Zwiedził także Grecję i Włochy. W latach 1885-1886 przebywał przez kilka miesięcy w Monachium. Po powrocie zamieszkał na stałe w Krakowie, gdzie został profesorem w Szkole Sztuk Pięknych (po 1900 roku przemianowanej na Akademię Sztuk Pięknych). Dwukrotnie był mianowany jej rektorem.

W 1886 roku na weselu córki profesorostwa Janczewskich artysta poznał Marię Gralewską, która rok później została jego żoną. W 1888 roku młodym państwu Malczewskim urodziła się córka Julia, a w 1892 roku syn Rafał – dziedzic ojcowskiego talentu i przyszły malarz. W tym samym czasie sztuka Malczewskiego osiąga pełnię dojrzałości. Doświadczenia monachijskie, młodopolska atmosfera Krakowa, a także klimat domu rodzinnego połączyły się i dojrzały w wielkich symbolicznych obrazach „Melancholia” (1894) i „Błędne koło” (1895-1897). Około 1900 roku artysta związał się z Marią Balową, która była przez lata największą spośród jego muz. Miłość ta zaważyła na charakterze twórczości Malczewskiego, który przedstawiał ukochaną we wszelkich obliczach – jako dumną Polonię, zwycięską Nike, kuszącą Eurydykę, spokojną Thanathos i zwodniczą chimerę.

Malczewski oprócz pracy na krakowskiej akademii, działał aktywnie w tamtejszym środowisku artystyczny i kulturalnym. Był współzałożycielem Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka” i należał także do Grupy Zero, z którymi licznie wystawiał. W ostatnich latach życia przebywał głównie w Lusławicach i Charzewicach koło Zakliczyna. Pod koniec życia dotknięty ślepotą, zmarł 8 października 1929 roku.