Polska, kolekcja prywatna. Brandenburgia, kolekcja prywatna. Własność artysty.

Wenecja, Procuratie Vecchie, Tadeusz Kantor (1915–1990). Emballage, Cricotage and Madame Jarema, 09.05 – 22.11.2026 (wydarzenie towarzyszące 61. Biennale Sztuki w Wenecji 2026). Paryż, Galerie de France, Tadeusz Kantor. Metamorphoses, 03.03-07.05.1982.

Tadeusz Kantor. Metamorphoses [katalog wystawy], Galerie de France, Paryż 1982.

Tadeusz Kantor był niezmordowanym poszukiwaczem nowinek artystycznych i jednym z najbaczniejszych obserwatorów trendów przenikających do Polski z Europy Zachodniej i Ameryki. Jego zamiłowanie do eksperymentu oraz programowa niechęć do podążania utartymi ścieżkami sprawiały, że każdy wyjazd zagraniczny stawał się impulsem do redefiniowania własnego języka plastycznego. Początek lat 60. to w jego twórczości moment szczególny – czas „powrotu Orfeusza z piekieł informelu”. Po okresie fascynacji amorficzną, rozlewającą się materią malarską, artysta zapragnął ponownego kontaktu z konkretnym przedmiotem, uznając, że tradycyjne naśladownictwo natury jest już niemożliwe. Tak narodziła się idea ambalażu (fr. emballage – opakowanie), ogłoszona w słynnym manifeście z 1964 roku. Ambalaż stał się dla Kantora zjawiskiem rozpiętym „między wiecznością a śmietnikiem”. Przedmiot realny, często zużyty i zdegradowany, był włączany w strukturę płótna jako „ciało obce”, prowokujące pytanie o granice sztuki. Według artysty, ukrycie lub opakowanie przedmiotu paradoksalnie pozwalało „dotknąć” jego istoty mocniej niż naturalistyczne odtworzenie. W tym nurcie centralne miejsce zajął parasol – przedmiot o statusie obsesyjnym, który Kantor podniósł do rangi uniwersalnej metafory. Jak sam pisał: „Parasol jest swoistym ambalażem metaforycznym, jest »opakowaniem« wielu ludzkich spraw, kryje w sobie poezję, nieprzydatność, bezradność, bezbronność, bezinteresowność, nadzieję, śmieszność”. Prezentowana praca „L’ascension du parapluie” z około 1968 roku stanowi wybitny przykład tej fascynacji, pochodząc z okresu, w którym do kompozycji z parasolami zaczęła powracać figura ludzka. Centralnym punktem asamblażu jest czarny, częściowo połamany i zdeformowany parasol, przytwierdzony bezpośrednio do płaszczyzny płótna. Tytułowe „wznoszenie się” niesie w sobie nutę ironii i kantorowskiego absurdu – przedmiot „najniższej rangi”, zniszczony i bezużyteczny, zostaje tu poddany swoistej gloryfikacji, górując nad kompozycją niczym oniryczne zjawisko. Wokół parasola artysta rozmieścił ekspresyjnie zarysowane postacie. Jedna ukazana w niemal akrobatycznym, odwróconym układzie, druga zasugerowana przez zarys nóg w białych spodniach – zdają się wchodzić w dynamiczną, surrealistyczną interakcję z przedmiotem. Ich szkicowa, lekka forma kontrastuje z fizycznym ciężarem i materialnością czarnego parasola. Całość, utrzymana w chłodnej, błękitno-szarej tonacji, tworzy metafizyczną przestrzeń artystycznej gry, w której granica między malarską fikcją a realnością przedmiotu zostaje ostatecznie zatarta. Dzieło to nie jest jedynie zapisem poszukiwań formalnych, lecz manifestem „totalnego dzieła sztuki”, w którym przedmiot, człowiek i przestrzeń tworzą nierozerwalną, narracyjną jedność. Okres asamblaży jest w twórczości Kantora niezwykle ważny – wówczas jego dzieła, zarówno te plastyczne, jak i sceniczne, zaczęły coraz bardziej unicestwiać formę artystyczną, by odkrywać realność samego, zdegradowanego przedmiotu. Dla świadomego kolekcjonera „L’ascension du parapluie” stanowi rzadką okazję do obcowania z jednym z najważniejszych motywów w dorobku polskiego reformatora sztuki, łączącym w sobie bezkompromisowość awangardy z humanistyczną refleksją.

Reżyser, twórca happeningów, malarz, scenograf, pisarz, teoretyk sztuki. Studia na Wydziale Malarstwa Krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych rozpoczął w 1934 roku trafiając do pracowni prof. Władysława Jarockiego. Równocześnie z malarstwem studiował malarstwo dekoracyjne i teatralne u prof. Karola Frycza, dyrektora teatrów krakowskich. W tym czasie fascynowała go twórczość związanego z Krakowem Stanisława Wyspiańskiego. W latach powojennych Kantor współtworzył Grupę Młodych Plastyków. Z jego inicjatywy powstała również Galeria Krzysztofory, jedna z pierwszych powojennych galerii prezentujących sztukę aktualną. Aktywny w środowisku artystycznym w roku 1948 żywo zaangażował się w organizację I Wystawy Sztuki Nowoczesnej w Krakowie.W 1955 roku jako jeden z dziesiątki polskich artystów. zaprotestował przeciwko realizmowi socjalistycznemu wystawą 9 Malarzy w Domu Plastyków. Wystawa ta była zapowiedzią powstania Grupy Krakowskiej II, będąc jednym z pomysłodawców jej reaktywacji w 1957 roku.

Dla Tadeusza Kantora wizja sztuki opierała się w znacznej mierze o poszukiwanie takich sposobów artystycznej wypowiedzi, które mogłyby sprostać wyzwaniom współczesności. Był gorliwym wyznawcą pełnej swobody twórczej, zwolennikiem eksperymentu. Sam chłonął wszelkie nowinki, wykorzystując z nich to, co okazywało się przydatne jemu samemu, chętnie przetwarzał i modyfikował.

W pierwszym okresie twórczości, tuż po wojnie, malował figuratywne obrazy, wypełnione groteskowo uproszczonymi postaciami. Następnie przyszedł czas dynamicznych kompozycji metaforycznych o oszczędnej, chłodnej kolorystyce. W drugiej połowie lat 50. w wyniku podróży na Zachód a zwłaszcza zaś do Paryża zaczęły powstawać płótna taszystowskie charakteryzujące się wibracjami plam, linii, barw. Objawił się w nich stosunek Kantora do materii malarskiej, którą traktował na wskroś użytkowo. Pod koniec lat 50. tę nową ścieżkę Kantora doceniła krytyka zagraniczna a w ślad za nią europejscy i amerykańscy kolekcjonerzy sztuki. Końcówka lat 50. oraz lata 60. stały się pasmem wystawienniczych sukcesów i rozwoju kariery artystycznej Tadeusza Kantora. W latach 70. artysta powrócił do eksperymentów z płótnem tworząc liczne asamblaże i ambalaże – kompozycje półprzestrzenne, w których aplikowane na płótnie używane, nierzadko zniszczone przedmiotyprzeistaczały obraz w relief.